07:39
18:00
22:46
13:40
Ilbehera Urr. 29 Aza. 12
Ilzahar Urr. 26 Aza. 9
0:00 - 24:00 Lorea
Ongarriketa lanei ekin
Urriaren 29 18:31 arte ILGORA, ondoren ILBEHERA
Urriaren 26 05:11 ILARGI BETEA, aste osoa ILZAHAR
Ongarriketa lanei ekin. Ilbeheran sartzen gara aste honetan eta urtearen amaiera arteko hiru ilbeherak izango dira ongarriketa lan nagusiak egiteko aproposenak. Sagasti, belardi, lorategi, soro, baratze, negutegi, loreontzi, denetan egiteko lana da hau.
Baratzerako ereintza: tipulina, tipula gorria eta zuria, berdetarako baratxuria, errukula, eskarola, ziazerba, baba eta ilarra. Berotegirako ereintza: tipulina, tipula gorria, berdetarako baratxuria, errefautxoa, errukula, uraza, eskarola, kukulua, ziazerba, baba eta ilarra.
Baratzean landatzea: tipulina, aza, azalorea, erromaneskua, brokolia, eskarola, ziazerba eta marrubia. Berotegian landatzea: porrua, uraza, eskarola, txikoria, kukulua, ziazerba eta borraja.
Aste honetarako lan egokiak: Sustrai lodiak eta errizomak dituzten lore landareak birlandatu. Neguko loreen erraboilak landatu. Baba eta ilarra erein. Berdetarako baratxuria “erein”.
Kuia aleei lurra kendu, azpian zerbait jarrita. Ondo helduta eta azala zailduta badute, bildu daitezke.
Landare usaindunak banatu eta landatu: menda, ezkaia, izpilikua
Udazken-negurako azken aza jendea eta porrua landatu.
Txertatutako landareetan txertoaren azpitik hazitako altsumak kendu.
Udako begiko txertaketa garaia da. Sasoia lehorra badoa, txertoa egin aurretik sakon ureztatu mentu oina.
Soropila areatzeko garaia da. Hondarra ere eman daiteke, baita ongarria ere lehen eman gabe badago.
Soropil eta belardi berriak sortu eta lehengoak osatzeko hazia erein.
Haziak jaso nahi ez ditugun lorategiko landareetan lore iharrak kendu, indarra lore berriak ematera bidera dezaten.
Sustrai lodiak eta errizomak dituzten kala eta tankerakoak orain atera lurretik eta ugaltzeko banatu eta birlandatu.
Neguan loratuko diren erraboilak landatu: idi-bihotza, hiazintoa, nartzisoa eta abar.
Hortentsia, arrosa eta tankerakoan aldaxkak egin ugaltzeko.
Lizar adarrak moztu bazkatarako. Orain zuzenean aziendari emateko edo negurako zatukatan bilduta jasotzeko.
Fruta arboladia edo azienda gehiago larretuko ez den belazeak ongarri erdi onduarekin ongarritu daitezke.
Peoniak ipurditik atera eta banatuta birlandatu.
Era guztietako haziak bildu, lehortu eta jaso.
Arbolen hazi handiak geruzatu, ontzi batean hondar artean babestuta jarri, kanpoan eta heze eusteko ureztatu.
Inaurkinak bildu.
Irailean edo urrian heltzen da pagoaren fruitua, pagatxa.
Fruitua ematen hasteko gutxienez 25 urte izan behar ditu pagoak eta 120 urte arte behintzat emango ditu.
Hasierako urteetan fruitu antzuak izan daitezke. Fruitu onak 35 urtetik atzera emango ditu, bakartua badago; eta 50 urtetik atzera multzoan bizi bada.
Ez da urtero izaten, pagatxa 4-6 urtetik behin izaten da. Esaerak dio pagatxa urte ona izaten dela aurreko urtean uda beroa izan denean.
Animaliek oso gustuko dute pagatxa, txerrieri galdetu...
Argia egiteko oliotarako ere erabili izan dira.
Erlazionatutako landarea: Pagoa
Karraskariek oso gustukoa dute tuliparen erraboila. Gutxiena uste dugunerako jan digute.
Lantzerakoan tulipa multzoa jartzeko zulo osoa hustu eta alanbre sarearekin ontzi baten forma egin, zuloan sartu eta haren barruan landatu tulipak.
Babestuta egongo dira eta ekainean ateratzea oso erraza izango da.
Laboreek izugarrizko garrantzia izan dute gure kulturan, eta beraz gure paisaian. Eguneroko ogia ohikoa izan da Euskal Herriko hegoaldean, isuri mediterranearrean, baina isuri atlantiarrean luxuzko jaki bat zen; izan ere, eguraldiak eta lurrak agintzen du, eta hezetasunak eta lurrak azidoak izateak laboreentzako lurralde oso egokia ez dela adierazten du.
Garai batean, Ameriketatik artoa eta babarruna ekarri aurretik, laboreak izango ziren soroetan lantzen ziren landare garrantzitsuenak, eta orain, azaroan ereiten dira. Beraz olo, gari, garagar, zekale edo zikirio, arto beltza edo suge-ilarra, espelta eta abar udan jaso nahi badituzu lurraren azaroa baliatu eta erein. Gero martxoan area pasatzen da arin arin eta satsa apur bat eman; honela, labore landarea ebaki egiten da errotu edo zabaldu eta landare bakoitzak buru gehiago eman ditzan.
Esaerak hala dio: “zemendian erein garie, idien apatxean ere”.
Lehenik eskuila batekin igurtzi eta handienak kendu; bildu eta erre.
Prestatu infusio hau: zortzi parte ura, parte bat egur-errautsa eta beste bat kare hila. Ondo nahasi egunero astebetez. Ore horrekin enborrak eta adarrak margotu.
Liken arrastoak gorritu eta bere kasa eroriko dira.
Baratze inguruan oreinak edo orkatzak badabiltza, landare hauetatik jarri, ez dituzte jango: tipula, tipulina, porrua, azenarioa, alberjinia, zainzuria, baratxuria, arabarba, perrexila, izpilikua, pikua, orburua, binagrera edo estragoia, mendak, ezkaia, mihilua, oreganoa, aneta, salbia, arraixka, mendaroa eta erromeroa.
Hazia heltzetik ernatu arte tarte bat igarotzen da. Zuhaitz, fruitu arbola eta zuhaixken haziak jasotzeko era da geruzatzea.
Fruitua heldu denean eskuratzen ditugu haziak. Hauek sortu ahala, geruzatu egin behar dira. Errekako hondarra behar dugu, zulatutako ontzi batean hondar geruza bat jarri eta gainean hazi geruza bat, gainean hondarra, gainean haziak... Hondar geruza batekin bukatu. Ontzi hau kanpoan jarriko dugu negu guztia han igaro dezan. Beti heze egon behar du, baina ito gabe.
Haziak neguko hotza sentituko du eta udaberrian erraz ernatuko da, hondarrak ebaki txikiak egingo dizkio azala leuna badu eta hezetasunean hazia puztu eta ernatzeko prestatuko da. Neguan otsailean edo martxoan haziak atera eta erein, edo hondarretan bertan kimuak atera arte itxaron eta orduan landaretxoak landatu.
Lorategia zabaldu nahi baduzu, landare gehiegi jartzea ohiko hanka sartzea da.
Landareak pilatzeak jakiak eskuratzeko beraien arteko borroka sustatu eta izurriteak indartuko ditu.
Landareen tamainak kontuan izanda planotxo bat aurrez egiteak asko laguntzen du.
Udazkeneko laboreak (garia, oloa, zekalea, garagarra, espelta...), baba beltz txikia, baba, ilarra, tipulina, tipulatxa, tipula zuria eta gorria, baratxuria, ziazerba, eskarola, perrexila, porrua, errefaua eta kertxuna edo berroa.
Berotegirako: tipulina, errefaua, uraza, eskarola, kukulua, ziazerba, baba, ilarra, perraitza edo apoperrexila eta tipula zuria.
Eskarola, ziazerba, tipulina eta marrubia.
Berotegian: porrua, eskarola, txikoria, uraza, kukulua, borraja eta ziazerba.
Kardu, apio, eskarola, eta zuritu behar direnak estali, lurrez, paperez...
Izotzen aurretik kuiak txorten eta guzti bildu eta belar ondu gainean jaso.
Ongarri berdea erein: oloa, zekalea, zalkea edo txilarra edo txirta...
Belar finak eta usaindunak ugaltzeko zatitu edo aldaxkak egin: porru-tipula, arraixka, oreganoa, erromeroa, salbia, ezkaia, azitraia, izpilikua...
Luarraren garaia da: libre diren sailetan eta zainzuridian, marrubidian eta abar erruz banatu. Luarrik ez bada, edozein ongarri organiko.
Kontuz usteltzen diren fruituekin. Jeneralean, gaitzen bat duten adierazle dira, arbolpetik bildu eta, batez ere, luarraren edo simaurraren pilara ez bota, negua epelean non igaro emango genioke gaitzari eta. Ahal den azkarren suari eman.
Gaitzen emana izan bada, hostoa erortzen hasterako salda bordelesarekin eta behi esnearekin tratatu.
Haziak jaso eta hondarretan geruzatu edo estratifikatu.
Azpitarako inaurkinaren sasoia: garoa, ira, iratzea, iriztorra, inistorra...
Zenbait tokitan orbela ere jasotzen hasi daiteke.
Udazkenean landatuko ditugun zuhaitzentzako zuloak egin.
Hostajea galtzen ez duten zuhaitzak landatu daitezke.
Su-egurretarako pagoa bota, ilgoran. Egur gogorrak ilbeheran.
“Urrian hasitako ilberrian hurritza moztu” dio esaerak.
Belardia sortzeko, edo saretutakoa osatzeko hazia erein. Aurtengo azken aukera izango da. Ahal den azkarren egin, neguko hotzak iristerako belar landaretxoak indartu daitezen.
Neguko loreen erraboilak landatu: idi-bihotza, mugeta, hiazintoa, nartzisoa, irisa, fresia...
Ugaldu nahi ditugun landareen aldaxkak egin eta landatu: arrosa, hortentsia, geranioa, fuksia...
Peoniak ipurditik atera, banatu eta landatu.
Hostoa galtzen duten hesiak kimatu.
Haziak bildu eta lehortu ondoren argirik sartzen ez den ontzi batean jaso, toki hotz batean.
Hostajeari eusten dioten landareak landatu: koniferoak, ezpela, gorostia... Baita igokari guztiak ere.
EMAN HARTURAKO:
Zirkuitu ibilbidea 2, Industrialdea 15
20160 Lasarte-Oria. Gipuzkoa. Euskal Herria
bizibaratzea@bizibaratzea.eus
+34 943371545
Bidelagun
cc by-sa
Sareko kide
Ekoedizioaren Institutuko bazkide
