Jakoba Errekondo Garden 4,14 metroko gerri-buelta duen intxaurrondoaren abaroan hitzaldia ematen.

Beno, hasteko argitu behar dut Juglans regia arbolari eta bere aleari “intxaurra” esango diogula gaur, bestela ez gara kabituko, baina izan zitekeen: Erronkaribarrean, intzagur, itzagur, itzigur, entzagur, entzuur, etsagur, etzagur eta Euskal Herriko beste txokoetan unsaur, untxaur, intzaur, inzaur, insaur, etsabur, etxagur, etxaur, etxabur, exabur, etzaur, eltzaur, intxoor, intxor, intxur, intsaur, intzagor, intzaor, itxaur,  itzaur, eta abar.

Garde, Erronkaribarreko Garde herria, ez dut aipatu zaharra txoko honetan. Gure intxaurrondorik handiena han bizi da: 19 metro garai, enborrak lur-mugan 5,7 metroko ipurdi-buelta eta 4,14ko gerri-buelta eta 30 x 24 metro koadroko itzala du. Ez dago arbolazulo izan beharrik, begi-bistakoa da zergatik izendatu zuten 1991n Nafarroako Monumentu Natural. Ez da bakarrik bizi, herrigunean beste 50 intxaurrondo bizilagun ditu. Intxaurrondo horiek gehienak herrian jaisten den Gardalar errekaren aldamenean eta horko zaltuetan bizi dira. 51 intxaurrondo eta herritarrak 131, gardarrak denak. 
 
Intxaurrondoak herri-lurretan bizi dira, eta ondoak edo arbolak herriarenak dira, baina intxaurrondoak ematen dituen aleak, fruituak etxe batenak dira. Intxaurrondo askok etxe baten izena du edo etxe horretako bizilagun batena; izan ere, etxe horrek du intxaurrondo horren fruituen gozamena; eta noski, norberarena nor den eta besteenak ere nortzuk diren beti gogoan. Izena duten intxaurrondoak: Pedro Manuel, Pasintxa, Mainate, Galetx, Juan Miguel, Txikin, Cesarea, Surio, Mantxo, Ezker, La Marca, Katalo, Esparz, Galan, Herrero, Viratx, Alguazil, Domeño, Juan Sanz, Ñarro, Santiago Aznarez. Auzoak egunero agurtzeko, izenez agurtzeko. Garuna behar du.

Duela hilabete egin dugu intxaurdi, intxausti, intxaurraga, intxaurtza berezi horren inguruko juntaizo bat. “Pedro Manuel intxaurrondoa” izena duen monumentuaren itzaletan herriaren erdia baino gehiago bildu, kanpotar batzuk ere bai, eta intxaurren inguruan aritu ginen. Bertako jende helduak izugarrizko jakingarriak azaldu eta zalantzen argibideak plazaratu zituzten. Denek elkar hartuta izugarrizko datu-basea dute. Garuna behar du.

Nik herriaren etorkizunaren ardatz gisa ikusten dut intxaurdia. Komunitate indartsu baten autoestimaren erregai eta buruerrespetuaren zutabe. Lehena Gardeko bizilagun guztien zaintza eta bizi kalitatea hobetzea da, bihankako zein sustraidun. Intxaurrondoak oinarri, herriko ekonomia susper daiteke: bertako intxaurra izendatu eta babestu, intxaurrak ekoitzi eta merkaturatu, intxaurrondoak ernatu eta txertatu eta saldu, intxaur-zura landu, intxaur hostoaren axotea koloregai edo tindugai gisa erabilitako oihalak eta arropa sortu, intxaurrondoen istorioa ezagutarazteko txoko bat sortu eta herritarrek lagun hartutako bisitak antolatu, intxaurrak garrantzia duen beste herri batzuekin senidetu –Melida eta Irantzu, Nafarroan bertan; Dordoina eskualde okzitaniarra…– eta abar. Badago zer egina, gogoa eta garuna behar da.

Auzoko Zaraitzuko bailarakoek esaten dutena gezurtatzeko: “Itzaur guti eta arroitu anitz”. Eta 1959an Kandido Izagirrek argitaratutako Erronkariko euskal ondakin batzuk testuetan jaso zuen esaerari kasu eginda: “Itzigur xatra”, gardarrak, goazen gozatzera!