Hazi gaiztotik ez da kuia onik

Euskal baleen maskara, zorriek egina

Hondarra harrotuaz murgil igerian, zorriak zeuzkan eta haiek bota nahian omen zebilen. Orioko bardoak Euskal balea (Eubalaena glacialis) kantua bezainbeste herrikoitu zituen, bertso haien bidez, bale zorriak ere. Baina zorriak intsektuak dira, eta ez dago itsas-azpian bizi den intsekturik. Izan ere, Euskal baleari azkura eragiten diotenak ez dira benetako zorriak, baleen burualdeko maskur edo kailuetan ostatu hartzen duten bizkarroiak baizik, krustazeo anfipodoak. 

Nagore Zaldua
Nagore Zaldua

Aranzadi Zientzia Elkarteko Natur Zientzietako kidea.


2026ko uztailaren 20a
Mundu bizigarriago bat eta bizitza gozagarriago bat egunero lantzen dugunon komunitateak eusten dugu Bizi Baratzea. Horregatik jartzen ditugu sarean eduki denak libre, Lurrari begiratzen eta entzuten diogunak gero eta gehiago izan gaitezen. Batu komunitatera. EGIN BIZI BARATZEAKOA.
Euskal balea-zorria (Cyamus ovalis)

TALDEA: Ornogabea / Krustazeoa / Anfipodoa / Ziamidoa.
NEURRIA: 5–15 mm.
NON BIZI DA? Ipar Atlantiko epel eta subartikoan bizi den Euskal balearen kailu zefalikoetan, atxikita. 
ZER JATEN DU? Euskal balearen kailuetatik lortutako larruazal zatiak eta jariakinak (materia organikoa).
BABES MAILA: Ez dago babestuta.

Egungo zetazeo espezie mehatxatuenen artean kokatua den Euskal balean adierazgarri dira kailuak, larru lodiko eremu zimurtuak, gure esku zein oinetako babak izango liratekeenak, balearen eskalan. Bada, anfipodo bizkarroi hauek (ziamidoek) balearen kailu zefalikoetan topatzen dituzte babesa eta janaria. Euskal balean Cyamus ovalis bale-zorri espezifikoa da aurkitzen dena, eta balea batek milaka izan ditzake, azalean. Kailuen gainean eratzen diren kolonia trinkoak hain dira ikusgarriak, ezen ikertzaileek kailuek irudikatzen dituzten patroiak erabiltzen baitituzte balea identifikatzeko, gizakion kasuan hatz-markak erabiltzen diren moduan. 

Bizkarroiak oro har gaixotasunekin lotu ohi diren arren, nahitaezko ektoparasito txiki honek ez dio kalte larririk eragiten gure baleari. Balearen azaleko zelula hilez eta mikroalgez elikatuz biziko da eta, bide batez, garbiketa zerbitzu naturala ere emango dio bere ostalariari; krustazeo ñimiño baten eta Lurrean dirauen ugaztun handienetako baten arteko milioika urtetako koeboluzioaren adibide liluragarria da. Halako erlazioak lotura estua du, beraz, balearen bizimoduarekin; adibidez, hainbat balea-zorri espezieren banaketa ezagutzeak zetazeo-populazio jakin batzuen migrazio-ohiturak irudikatzen lagundu gaitzake. Bestalde, balea-zorri hauek ez dira polizoi hutsak. Larba-fase librerik ez dutenez, zuzeneko kontaktu fisikoaren bidez bakarrik igaro daitezke balea batetik bestera. Hala, haiek aztertuz zetazeoen portaera sozialak ulertu ditzakegu; hala nola ama eta kumeen arteko elkarrekintzak edo ugalketa garaian banakoen arteko topaketen funtzionamendua.

Euskal balearen balea-zorriak 5 eta 15 mm arteko luzera du, gorputz obalatua, sendoa eta oso zapala, eta kolore zurixka, horixka edo grisa. Egokitzapen horri esker gogor eutsi diezaioke, balea murgil-itzulian dabilenean, inguruko ur-korronte handien aurrean. Burua eta sabelaldea oso txikiak ditu, eta sabelaldean emeek arrautzak inkubatzeko martsupial poltsa dute (gainontzeko anfipodoen modura). Buruan hezurrak eta zetak dituzten antena eraldatu parea dituzte, balearen azal zatiak apurtu eta karrakatzeko. Ahoan matrailezur sendoak dituzte, hortz eta guzti. Buruari atxikita, zazpi segmentuz osatutako toraxa eta bertan bost hanka pare. Lehenengo parea, pintza txikiak balira bezala, elikaduran laguntzeko, atxikitzeko eta arren kasuan, ugalketan emea heltzeko ere erabiliko dute. Toraxeko bigarren segmentuko hanka parea ere ostalariari eusteko garrantzitsua izango da. Hortik atzera, segmentu bakoitzean atzapar makur indartsuak ditu, atzealdeko hiru pareak, bereziki garatuak, balearen azal eta kailuetara tinko eusteko.  

Hutsalak diruditen halako organismo txikien biologia ezinbestekoa da gure balearen moduko espezie enblematikoen portaera ulertzeko. “Baliak egindako salto ta marruak ziran izugarri ta ikaratzekuak”... Eskerrak balea-zorriak ez duen bere ostalariaren handitasunik, tamainan.

Txondorrak kroskoan
2026-06-08 | Nagore Zaldua
Darwinen aurretik Bruguière-k lehen aldiz aztertu gintuenean (1789an), sumendi itxurako krustazeo zirripedo bezala aurkeztu gintuen. Nire itxurari erreparatuz gero, garai batean Euskal Herriko baso eta... (+)
Itsas azpiko araztegia
2026-05-04 | Nagore Zaldua
Iloba txikiak marrazki bizidunak ikusten zituen bitartean bota nion galdera: zer egiten du Emmental zulodun gazta horrek itsas bizidunez inguratuta? “Ze gazta izeba, hau Bob... (+)
Tximeleta biluztu, Pokemon bihurtu
2026-03-09 | Nagore Zaldua
Pteropodo hitzaren etimologiari erreparatuta, antzinako grezieratik "pterón" (hegal) eta "poús" (oin) hitz bateratuek itsas-tximeleta garden eta lirdingatsua aurkezten digute. Guztion harridurarako, baina, “itsas-tximeleta biluzi” edo... (+)
Kantauriko herensugearen sugarra, bioaniztasunaren ikur
2026-01-26 | Nagore Zaldua
Kantauri itsasoko herensugearen sugarra, ez da hain ohikoa, baina bai garrantzi handikoa. Mediterraneoan sortzen dituzten baso ikusgarrien aldean, gurean balio handiko su txikiak bailiran agertuko... (+)
Arte psikodelikoa akuarioan
2025-12-08 | Nagore Zaldua
Beti gustatu izan zaizkit akuarioak, haurra nintzela Jacques Cousteauren artilezko txapela gorria jantzi eta Bartzelona nahiz Donostiako akuarioetako txoko liluragarrietan murgiltzen nintzenetik. Gaur egun ere,... (+)
gora