Orri irtetze, arto ereite.

Lurrustela, etxekoen ametsa

Usteldutako lurra bezalakorik ez dago. Onena da, eta bere ona zabaltzen du: ongarri ezinago ona da.

Jakoba Errekondo
Jakoba Errekondo

Bizi Baratzea liburuaren egilea


2026ko martxoaren 16a
Mundu bizigarriago bat eta bizitza gozagarriago bat egunero lantzen dugunon komunitateak eusten dugu Bizi Baratzea. Horregatik jartzen ditugu sarean eduki denak libre, Lurrari begiratzen eta entzuten diogunak gero eta gehiago izan gaitezen. Batu komunitatera. EGIN BIZI BARATZEAKOA.

Kandido Izagirre urretxuarrak honela definitzen du lurrustela lehengo mendean jasotako Arantzazu eta Oñatiko euskal hiztegia-n: atarian edo beste nonbait sortutako simaurra. Horretarako bada beste hitzik ere. Atari-lohia, adibidez, edo atalohia, Azkueren hiztegian etxe aurreko simaurtegia dena eta, 1846an Cristau dotriña deiturikoan Baztango parroko batek jasotakoaren arabera, etxe aurre edo larrainean ote (Ulex spp.) txikituarekin sortutako simaurra edo simaur edo inaurkin (Pteridium aquilinum) soilak.

Beste batzuentzat sekula landu gabeko lurra edo ote-lurra da lurrustela. Adibidez, honela dio Leitzako Jose Mari Aspirozek 1963-1964ko Euskera aldizkarian argitaratutako Azkue Jaunaren iztegia osatzeko, Naparroako Leitze-n bildutako itz-bilduma idatzian: “Inoiz landu gabeko lur guztia, gehienbat materia organikoaren usteltzearen ondorioz sortua”. “Ote lurra” ere esaten zaio, izan ere, otadia moztu eta lurra bistaratzen denean, urtetan azpietan pilatutako orri iharrak sortzen duen ote-zarama, ote-sostra, ote-zuntar edo ote-zuzkur pilatua agertzen da. Edozein eratara, “ote-lur” edo “lurrustel” esan, ezagutzen den lur harro eta emankorrena da.

Harritzekoa da lehenxeago edo geroxeago otea azaltzea lurra aberasteko izango diren gaiak sortzeko materialak miatzerakoan. Lehen otea kontuzko lehengaia zen, eta herri lurretako otadien ustiaketak gorabehera handiak sortzen zituen: zorrotz gainbegiratua izaten zen ote-epaileen i(gi)taite edo epaitze lana, etxerako aziendarentzat bazkatarako edo lurrustela sortzeko eraman nahi zutenena. Otadi mendiaren aberastasuna.

Simaurra edo satsa, ukuilu, korta, artegi, abeletxe, ahunztegi, heia, estrabi, iditegi eta edozein barrukitatik azpiak atera eta luartokian geruzatuta jarri (ote txikitu geruza, simaur geruza, ote txikitua, simaurra), eta luze gabe ezagutzen duzun ongarririk onena izango duzu: lurrustela. Horri Zerainen luarra esaten zaio eta atariko luartokian egiten da. Beste materia organiko batzuekin ere nahas daiteke: orbela eta inaurkinarekin, adibidez. Baina oteak eransten diona apartekoa da.

Beste lur batzuei ere esaten zaie “lurrustela”. Besteak beste, Jean Duvoisinek 1880ko bere hiztegira biltzen du eta Pierre Lhandek 1926ko euskara-frantsesa hiztegian jasotzen du Martin Harrietek 1741ean argitaratutako gramatikako hiztegian dakarren beste esanahi polit bat: loreontzietan erabiltzeko lurra.

Guretzat lurrustela baratzean lurra izakitu, azalaitzurtu edo saratu ondoren sortzen den hondakina da, bazter batean pilatzen den lur beltz harroa,  baratzeko gainontzeko hondar-mondarrak gehituta denborarekin sortzen dena. Hazitegia edo baratzea ongarritzeko pagotxa.

Hazitegian eta muintegietan ez da lurrustelaren ospea duen beste inolako lurrik. Sonatua da orbel pilarekin egiten dena ere. Lehengo udazkenean hostoak metatu izan bazenitu paregabeko lurra izango zenuke orain luberritu behar diren loreontzietarako. Etxeko lore guztien ametsa.

Intsusaren xirmi-xarmak
2026-05-25 | Jakoba Errekondo
Intsusaren lorea badoa. Edota puska batean gure artean geratzeko eska diezaiokegu. Eskatu baino gehiago, gonbidatu. Limurtu eta gure arteko istorioa gozoa izango dela jabearazteko matte-matte... (+)
Sagardogintzaren zurajea
2026-05-18 | Jakoba Errekondo
Zurajea etxea da. Edozein tresna edo eraikuntzaren egitura da etxea. Gurdiak gurtetxea du, orgak orga-etxea eta xarretak xarreta-etxea; areak arretxea; goldeak golde-etxea; dolarearen egitura dolare-etxea... (+)
Hartz baratxuria eta larre lirioa
2026-05-11 | Jakoba Errekondo
Porru ederra dugu, era guztietako jendea bada. Mendira edo errio ondora joan eta ikusten duen landare guztia on, jangarri, bizi-lorea dela uste duena, eta, ahuntzak... (+)
Zuria, kolore eta olore
2026-05-04 | Jakoba Errekondo
Hor darraio genozidio batek. Ez da bakarra. Ez lehena, ezta azkena ere. Izugarria bai, zer garen eta zer izan gaitezkeen ederki asko erakusten diguna. Palestina. (+)
Azeribuztana adiskide
2026-04-26 | Jakoba Errekondo
Isatsa edo buztana, lukiaren edo azeriaren atzekia ikusten dugu euskaldunok landare batean (Equisetum telmateia). Luki-buztan, luki-belar, azeri-belar, azeri-isipu, azagari-buztan, oilar-puztan eta eztainu-belar ere esaten zaio.... (+)
gora