Mahastia izotzetik babesteko, batzuek sua egiten dute mahastian, potoetan erregaia jarrita.

Beste esaera beldurgarri bat ere badu ondo berea maiatzak: “Honoratoko izotzak, ardoa erdira jaisten du”. San Isidro nekazarien santuaren bigarrena da Honoratoren eguna, maiatzaren 16a. Dagoeneko izotz beldurrak bizkarrean hartu eta eraman ditu maiatzak: “Maiatzaren amaierarekin izotz beldurrak urtzen”.

Apirila eta maiatza beldurrez igarotzen dituzte goiko lurraldeetako mahastizainek, gure hegoaldekoek. Mahatsak (Vitis vinifera) panpanoaren kimua erakutsi eta loratzerako koska igaroa du, dagoeneko; izan ere, “Maiatza lore, lore, lore”, baita mahastian ere. Tarte horretan izotzen bat azaltzen bada, horra “ardoa erdira jaistea”.

Ez da giro izaten mahastizainen arteko kontuetan. Hotza datorrela eta, mahastiaren emana salbatzeko, martingala hau edo hura, zein da hobea? Urteetako esperientzia luzeak toki bakoitzean eskola bat egina du, baina, kirioak dantzan, tabernetan arratsetan hotzaren kontura ez da giro izaten.

Batzuek sua egiten dute mahastian; ugari-ugari potoetan erregaia jarri eta hari su eman eta mahastiaren gaineko airea berotzen du, mahatsondoaren zikloko une berezienetan babesa emateko. Beste batzuek martxan izaten dituzte haizea mugitzen duten errota tankerakoak, goitik behera datorren haizerik hotzena mugitzeko.

Galizian eta Portugalgo iparraldean badute sistema bitxi bat izotzak ahultzeko, batez ere izotz beltzak. Izotz zuria tenperatura jaitsi eta landarearen gainean pausatzen da; kalteak eragiten ditu, baina tenperatura beherago abiatzen bada isolatzaile moduko lana egiten du landarearentzat. Izotz beltza, aldiz, izotz zuria sortzeko adina hezetasunik ez dagoenean etortzen da; landarearen gainean babesik ez, eta tenperaturak behera eta behera azkenean landareak barruan dituen izerdiak izozten ditu; horrek landarea barrutik txikitzen du, lehertu, eta eguna azaltzen denean landarea belztuta, eraitsita eta suntsituta dago. Bada hori ez gertatzeko, mendebaldeko lurralde horietan ura erabiltzen dute: azaki eta kanalen bidez ura bideratzen dute babestu nahi dituzten soroetan. Belaze eta abarretara eramaten dute, hezetasuna igoarazi eta izotz kaltegarriak atzeratu. “Lameiro” esaten diote eta Portugalgoak Jendekundearen Ondare izendatuak ditu Unescok. Antzeko teknika da mahatsondoak ihinztatu eta bustitzea, gaineko izotz geruza babeslea sortzeko.

Batek edo bestek, gerta daitekeen kalteari aurrea hartzeko eta (balitz) eragina ahultzeko, belar bedeinkatuaren, ardi-belarriaren edo suhar-belarraren (Valeriana officinalis) prestakinarekin tratatzen du mahastia, badaezpada ere.

“Maiatza infernu, ekain-uztailak zeru”, esaten da, baina orduan ere etor daitezke ez izotzak, baina bai ekaitz kaltegarri askoak. Ederki jasota dago gure jakindurian: “Ekainaren erdian euria, ez alerik ganbaran ez ardorik upategian”, “uztail euritsuan, ogia merke”, “madalena busti, intxaur gaztaina gutxi”…