Duela 5.000 urte Asia mendebaldean, egun Iran eta Afganistan esaten diegun inguru hartan, azenarioa erruz lantzen zuten. Toki hotzetarako edo negu gogorra duten lurraldeetarako jaki aproposa da. Hazi eta bizitu den lurpean bere horretan ondo irauten du. Lurra izozten den tokietan atera eta etxetik eskuera pila eginda jartzen dituzte azenarioak, orbela, belarra, lastoa edo antzekoekin estalita, elurperatzen bada ere hartzeko erraza izan dadin. Ez dugu ahaztu behar azenarioaren izaera: lurpean ardatz formako sustrai koniko nagusi bat du, jaki erreserba bihurtua, lodia, luzanga, mamitsua, jangarria eta gozoa.

Duela 5.000 urte jaten zituzten azenario haiek denak moreak edo ubelak ziren, eta seguruenera gaur ezagutzen ditugun azenarioak baino dezente meheagoak. Eta gozoa, gustagarria, zaporetsua eta hazkurritsua dena ahoz aho erraz zabaltzen da. Laster zen Asia osoan eta Mediterraneoko ekialderaino hedatua. Morea zen, baina hainbeste urtean bateko eta besteko nekazari jakintsu eta gogatsuek, beti berritasunen gose, tokiko azenario basekin hibridatu zuten, behin eta berriro. Horrela, kolore guztietako azenarioak sortu zituzten: zuriak, laruak, horiak, gorriak, laranjak, baita more ilunagoak ere, ia beltzak.

Arabiarrak, erromatarrak, teutoiak… denak aritu ziren azenarioa hartu eta hedatzen ziren lurraldeetan horren haziak ereiten eta hobariak kantatzen. Tartean, agian zehatz-mehatz jakin gabe, baina hortzak zaintzen. Izan ere, azenarioa jatea ona da hortzetarako. Azenario gordina jateko, kask eta kask, ondo murtxikatu behar da, eta hortzetako eta hortzoietako plakaren aurka borrokatzen laguntzen du. Eta fluorra ere badu, esmaltea mantentzen eta txantxarra saihesten lagungarri den minerala. Juan Martin Elexpuru Arregik bere Bergarako aldeko hiztegia gogoangarrian jaso zuen esaera, “azenaixia oso ona ei da bistarako”,  berritu beharko dugu: “Azenaixia oso ona ei da bistarako eta hortzetarako”.

Eta Herbehereetara iritsi bazen iritsi zen. XVI. mendean, Orange etxean hagintzen zuen. Orangeren esanahia laranja da, eta zer okurrituko eta, bere gorazarretan munduko bazter guztietara zabaltzeko, laranja koloreko azenarioak soilik zabaltzen hasi ziren. Saltzaile eta tratulari bikainak izanik, konturatzerako mundu osoa ari zen kolore horretako azenarioak jaten. Eta okerrena dena, besterik ez balitz bezala; gure birramonen birramonek jaten zutena ezjakintasunaren errekara boteaz. Belaunaldi berriok azenarioen laranja kolore hori bakarrik ezagutu dugu, eta, gauzak beti era bakar batekoak ikusi badituzu, zaila da ulertzea benetakoak diren beste errealitate batzuk egon daitezkeela, agian benetakoagoak direnak.

Munduko merkataritzak eta txanponak hainbeste balio ez duten bazter ugaritan, beste koloreetakoei eutsi diete. Egun bueltan dira eta indarrean, boladan daude. Badakizu, modak joaten dira, baina koloreak bueltan etortzen dira, baita antigualduak ere.

Kolore ugaritasun berri horri gurea den beste ugaritasun bat erantsi beharko genioke: izenena. Euskaraz azenarioa esateko hor ditugu, gutxienez: pastan, pastana, pastanera, pastanaga, pastanagre, pastenarri, pastanada, zanhori, zainhori, zainahori, zanahoria, azenario, arbi gorri eta erregina-belar.

Biktoriano Iraola Aristegieta euskal komikigintzaren aitzindari eta idazle zenaren lanak biltzen dituen Oroitzak eta beste ipui asko liburuan jasoa dago hauxe: “Au zan señora moduko bat, bere azanaio koloreko mutillakin sartu zana”. Zein koloreko azenarioaren antzeko larru-azala ote zuen mutilak?