Eguzkik Urola ibaian, Azkoiti parean, hondakinak etengabe pilatzen ari direla ohartarazi du: bizikleta bat, patinete bat, hesi bat, trafiko-konoak, oinetakoak, jantziak plastikozko poltsa baten barruan, obrako hesi bat, zurezko paletak, kartoizko bilgarriak, trafiko-seinale bat, supermerkatuko metalezko erosketa-orga bat eta papera edo kartoia birziklatzeko edukiontzi bat. Azken hori ezin dugu zehaztu Azkoitiko udalerrian dagoen edo Azpeitikoan.

Bereziki larria da hondakin arriskutsuak eta toxikotasun edo inpaktu handikoak aurkitzea; besteak beste, ibilgailu-bateria bat (beruna-azidoa) eta gurpilen gaineko industria-itzalketako ekipo bat.

Metalezko gurdia —ibai ertzeko landaretzak erabat hartua—, obretako hesia —sasiez estalia, begi-bistaz ia ikusezin bihurtu arte—, ibilgailu-bateria —lokatz, hosto eta sedimentu arrastoekin—, paletak eta kartoiak —zura koloregabetuta, kartoia hezetasunez deseginda eta hostoak gainazalean zapalduta—… Froga fisikoek egiaztatzen dute ez direla duela egun gutxi botatakoak, asplaldikoak baizik, agintarien aldetik ikuskapenik eta erretiratzerik egin gabekoak.

Errealitate eztabaidaezin horren aurrean, sortzen den galdera nahitaezkoa da: zenbat denbora daramate ibaian isurita, eskumenak dituzten erakundeek erretiratzeari ekin gabe edo beren jatorria zehazteko eta ondorengo zehapen-espedienteak izapidetzeko ikerketak ireki gabe?

Baieztapen honi oso sendo eusten diogu; izan ere, Uraren Euskal Agentziak (URA) eta Azkoitiko Udalak 2019an sinatutako lankidetza-protokoloaren azterketak agerian uzten du tresna hori ez zela diseinatu ibaiaren babes eraginkorra bermatzeko, baizik eta, gure ustez, funtzioen utzikeria kontziente bat formalizatzeko.

Nahiz eta esparru juridikoak administrazio publikoak beren ikuskapen-, kontrol- eta zehapen-ahalmenak erabiltzera behartzen dituen, bi erakundeek beren esku-hartzea «hondakinak erretiratzera» soilik mugatzen duen akordio bat sinatu dute. Horrela, hitzarmenak zaintza- eta ingurumen-diziplinako funtzio publikoa desbideratzen du, eta erakundeak doako garbitasun-zerbitzu bihurtzen ditu, zeinak gertatutakoaren ondoren jarduten baitu, bota duen pertsonak abandonatutako hondakinak —baita, noizean behin, hondakin arriskutsuak ere— funts publikoarekin biltzen ditu. Modu honetan, kutsatzen duen jokabidearen kostua herritarrei helarazten zaie, eta, praktikan, arau-hauslearen inpunitatea bermatu egiten du.

Bide beretik, protokoloak gabezia nabarmena du administrazioaren esku-hartze eraginkorra bermatzeko ikuspegitik. Ez du egutegi zehatzik, gutxieneko erretiratze-maiztasunik, ezta esku hartzeko gehienezko eperik ezartzen ere. «Egutegi bat adosteko nahia» orokor bat jasotzera mugatzen da eta bilketa «aurrekontu-erabilgarritasunaren» mende jartzen du. Egiaztagarri daitezkeen konpromiso ezak URAri eta Udalari bidea ematen die protokolo bat egotea arazoari emandako erantzun instituzional gisa publikoki aurkezteko, nahiz eta testuak berak ez duen ezartzen esku hartzeko denbora-betebehar eraginkorrik. Ondorioz, bi erakundeek hainbat hilabetez —edo hainbat urtez— atzeratu dezakete hondakinak erretiratzea, eta horrek, formalki, ez luke akordioa urratuko.

Utzikeria hau ez da berria. 2019ko otsailean, protokoloa sinatu ondoren, Azkoitiko Udalak publikoki iragarri zuen «URArekin batera» plan bat idazteko asmoa zuela, ibaiaren egoera hobetzeko urte osoan zehar gauzatu beharreko ekintzak jasoko zituena.

Kartoia birziklatzeko ontzi bat eta hainbat pale.

Ia zortzi urte geroago, Azkoitiko herritarrek plan horren existentzia, edukia edo emaitzak ezagutu gabe jarraitzen dute.
Prentsaren aurrean plana iragarri ondoren ahaztuta uzteak —ikuskapenak eta zehapen-espedienteak abian jartzea nahita saihesten den bitartean—, Urolako kudeaketa propagandan eta titular errazaren politikan oinarritu dela berresten du, hondakinek ibaian metatzen jarraitzen duten bitartean.

Jarrera argirik ez izatea Udalaren beraren diskurtso anbiguoan ere islatzen da. Guka aldizkarian 2025eko irailean ibaiaren egoerari eta isurketei buruz argitaratutako erreportajean bildutako adierazpenek agerian uzten dute kontraesan nabarmena dagoela udal-jarreran eman beharreko erantzunari dagokionez.

Erantzukizunen talka. Alde batetik, ibaian “zerbait” gertatzen denean, gertatutakoa “agentzia honen esku geratzen dela” (URAri erreferentzia eginez) defendatzen da, ibaibidean gertatzen denaren erantzukizun zuzena Euskal Agentziari egotziz. Hala ere, aldi berean, bide “zuzen eta bidezkoa” zaborra botatzen dutenei isunak jartzea dela baieztatzen da, bere burua “dagozkion urratsak emateko espedienteak irekitzen dituen erakunde” gisa definituz. Hau da, URAri egozten zaio ibaiko esku-hartzearen erantzukizuna, baina, era berean, Udalak berak zehapen-espedienteak irekitzeaz harrotzen da.

Garbitasuna ustezko «bide bakar» gisa aipatzea. Emaitza eza, halaber, kalte horiek modu ezkutuan egiten direla eta pertsona erantzuleen «aztarnari jarraitzea ez dela beti erraza» adieraziz justifikatzen da. Froga-zailtasun horretatik abiatuta, Udalak ondorioztatzen du «bide bakarra» garbitasunean «azentu jartzea» dela.

Zaintza- eta ikerketa-funtzioei inplizituki uko egitea. Oso zaila da onartzea isurketez erantzule direnak identifikatzeko konplexutasunak aukera ematea garbitasuna dela bide «bakarra» ondorioztatzeko. Premisa hori onartzea, praktikan, zaintza-, ikerketa-, jarraipen- eta arau-hausteak identifikatzeko lanei aldez aurretik uko egitearen baliokidea da. Ibaia garbitzea beharrezkoa da, baina ezin da bilakatu prebentzioaren, kontrolaren eta erantzukizun-eskakizunaren ordezko.

Erakunde-erantzuna hondakinak ondoren erretiratzera soilik murrizteak erabat bidegabeak izan daitezkeen jokabideen kostu ekonomikoa eta ingurumen herritar guztiei helaraztea dakar. Udalak espedienteak ireki ditzakeela eta dagozkion neurriak hartu ditzakeela baieztatzen badu, modu gardenean informatu behar du zenbat ikuskapen egin diren, zenbat espediente bideratu diren, zein izan den horien emaitza eta zer neurri zehatz hartu diren isurketa berriak prebenitzeko. Garbitasuna jarduera osagarria izan behar da; inoiz ez ikertzeko, zehatzeko eta hondakinak ibaira iristea ekiditeko alternatiba.

“Kontzientziaren” tranpa eta autoritateari uko egitea

Onartezina da erakundeek «ingurumen-kontzientzia ezan» babestu nahi izatea Urola ibaiaren hondatzea justifikatzeko. Benetako kontzientzia ez da diskurtso hutsekin eraikitzen, ibaiak kontrolik gabeko isurketaz beteta jarraitzen duen bitartean.

Ibaian gertatzen denaren inguruko isiltasun gorgarria eta arau-hausleei bermatutako inpunitateak ez dute inoiz ekarriko erakundeek hamarkadak daramatzaten ingurumen-kontzientzia hori.

Babes-legeak ezarri gabe gizartea hezi nahi izatea falazia bat da: mugak, erantzukizuna eta autoritatea falta dituen hezkuntza ezin da hezkuntza osasuntsu edo eraginkortzat jo. Erakundeak ikertzeari eta zehatzeari uko egiten dionean, beste batzuek botatzen dutena modu pasiboan biltzera soilik mugatzeko, ez da hezten ari; ekosistemari eraso egitea doan dela eta ondoriorik ez duela dioen mezua igortzen ari da. Autoritatea ez da ohar ofizialetan herritarren jarrera zibikoa eskatuz erakusten, legea betearaziz baizik.

Gauzk horrela, Eguzkik MODU OFIZIALEAN ESKATZEN DIE Azkoitiko Udalari eta Uraren Euskal Agentziari:

– Urolatik hondakinak berehala erretiratzea eta modu kontrolatuan kudeatzea, toxikotasun eta arrisku handieneko elementuei lehentasuna emanez.

– Indarrean dagoen araudiak bi administrazioei ematen dizkien ikuskapen-, ikerketa- eta zehapen-mekanismoak benetan aktibatzea, bilketa pasibo hutsa gaindituz.

– Gardentasuna eta kontu-ematea izapidetutako zehapen-espedienteei eta udalerrian hartutako prebentzio-neurriei buruz.

EGUZKI, 2026ko iraila