2026ko apirilean, oroitzapenera ez ezik, bizitzaren hauskortasunari eta harrokeria teknologikoari buruzko hausnarketa sakona egitera gonbidatzen gaituen efemeride bat dakarkigu egutegiak: Txernobylgo hondamendiaren berrogeigarren urteurrena. Gertaera kronologiko horrek behartu egiten gaitu istripu nuklearren ondarea errepasatzera, eta ikuspegi kritikoz begiratzera inperialismo handiagotua, gerrak eta, tokian-tokian, baita Lemoizko zentrala eraiki zen Basorda senadian ere, baliabide naturalei buruzko askotariko ustiapen-proposamenak ohikoak diren egungo munduko egoera.

Lemoizen itzala eta Three Mile Islandeko eta Txernobylgo hondamendiak (geroago, Fukushima) energia atomikoaren pertzepzioa betiko eraldatu zuen katalizatzaile politiko eta soziala izan ziren, eta, gaur egun, hamarkada batzuk geroago, gure paisaian eta gure memoria kolektiboan orbain irekiak diren proiektuen patua itxi zuten. Horregatik, Eguzkik beti defendatu du, Lemoizko zentraleko lursailei buruz aldizka zabaltzen diren aukeren aurrean, eremu horrek «bere historiarekiko erabilera koherentea» izan behar duela, eta ondorioz, Basordako senadia, ingurunea barne, lehengoratu eta jendearen gozamenera bideratu beharko litzatekeela, agian parke bat memoria-leku gisa prestatuz.

Txernobylgo hondamendiaren inpaktua erabakigarria izan zen indar nuklearraren kontrako euskal mugimenduarentzat, tragedia batekin baliozkotu baitzuen betidanik salatzen zuena: zero arriskua ez dagoela eta giza akats edo akats tekniko baten ondorioak belaunaldietan zeharrekoak direla.

Lemoizen kasuan, behin betiko geldialdia ez zen soilik herriaren garaipena izan, baizik eta halako azpiegitura bat mehatxu onartezina zela, are gehiago hain populatua dagoen geografia batean, eta euskal gizarteak etorkizun segurua eta energia nuklearrik gabea behar zuela egiaztatu zen. Halaber, ez dugu ahaztu nahi herritarren mobilizazioa erabakigarria izan zela oraindik eraiste-prozesuan dagoen Garoñako zentrala behin betiko itxteko.

Hala ere, Txernobylen 40. urteurreneko azterketa ezin da nostalgiara edo iraganeko garaipenen zenbaketara mugatu, tentsio geopolitikoak eta gerra energia nuklearraren irudia birgaitzeko erabiltzen ari diren egoera historiko batean baikaude. Kezkaz ikusten dugu eskuin muturrak, interes korporatiboei erantzunez, atomoaren bandera hartu duela, eta modu engainagarrian aurkeztu duela subiranotasun energetikorako irtenbide gisa, gasarekiko eta petrolioarekiko mendekotasunaren aurrean. Energia nuklearraren bultzada hori ez da kasualitatea, baizik eta inperialismo energetikoaren logika bati erantzuten dio, non potentziek botere-iturri kontzentratuak ziurtatu nahi dituzten, hazkunde eredu amaigabe eta jasangaitz bati eusteko. Zentral berriak eraikitzeko proposamena ez da klima-aldaketaren benetako alternatiba bat, baizik eta energiaren gaineko kontrol korporatiboa iraunarazteko saiakera bat, eskasiari beldurra erabiliz, milaka urte iraungo duen arriskugarritasuna duten hondakinekin hurrengo belaunaldien etorkizuna hipotekatzen duen teknologia arriskutsu eta izugarri garestia ezartzeko.

Eguzkik gogor arbuiatzen du energia nuklearra, betikotu egiten baitu demokrazia energetikoarekin, segurtasunarekin, sortutako hondakinen onarpenarekin eta biodibertsitatearen babesarekin bateraezina den botere-egitura zentralizatua.

Txernobylgo ezbeharraren 40. urteurren honek aurkezten dizkiguten dilema faltsuak agerian uzteko balio behar du. Ez dugu mendekotasun zikin bat (planeta itotzen ari diren erregai fosilak) mendekotasun arriskutsu eta oso garesti batengatik (nuklearra) aldatu behar. Gerra-sistematik eta haren bonbetatik deskonektatu behar dugu, bai gaur Palestinan eta Ekialde Hurbilean, bai atzo –apirilaren 26an, hain zuzen ere– Gernikan.

Izan ere, ez gaitezen engaina, petrolioa eta uranioa gatazka inperialen gasolina dira, batez ere yankiena eta israelitena. Proposamen ekologista argia da: benetako subiranotasun energetikoa, komunitatearekin berarekin “etxean” egiten dena. Benetako trantsizio ekologikoak energia-desazkundea (topiko bat da, baina hala da: energia garbi bakarra kontsumitzen ez dena da), ekoizpenaren deszentralizazioa eta lurraldea eta herrien subiranotasuna errespetatzen dituzten berriztagarrien aldeko apustu irmoa. Kontuz, inork ez du esan bidea erraza denik edo kontraesanik gabea denik, ezta ekologismoa edo lurraren defentsa aldarrikatzen dugunon artean ere.

Beraz, 40. urteurren honetan, segurtasun nazionala edo pragmatismo ekonomikoa aitzakiatzat hartuta beldur atomikoaren makineria berriro martxan jartzeko edozein saiakera baztertzen duen memoria aktibo baten alde izaten jarraitzen dugu. Eskuin muturraren bultzada nuklearrak interes korporatiboak ezkutatzen ditu, eta XXI. mendeko erronkei aurre egiteko XX. mendeko eredu bat berreskuratzea du helburu.

Bakea ez da soilik bonbak ez erortzea, nahiz eta, jakina, hori baldintza eztabaidaezina den, baizik eta herriek duintasunez bizitzeko duten eskubidea errespetatzea, baliabide naturalak modu esponentzialean, uranio-meatzaritzarekin eta CO2 isuriekin, agortzeari utziz, eta, errespetutik, bizia ematen digun lurra partekatzea.

EGUZKI, 2026ko apirila